Stres çoğu zaman “zihinsel” bir durum gibi anlatılsa da tablo bundan daha karmaşık. Uzmanlara göre stres, bedenle zihnin birlikte çalıştığı bir süreç. İnsanlar, çoğu fiziksel bir tehdit içermese bile stres kaynaklarına sanki doğrudan bir tehlikeymiş gibi tepki veriyor.
Ancak stres, kısa süreli (akut) bir tepki olmaktan çıkıp uzun süreli (kronik) bir hâle geldiğinde hem ruh sağlığını hem de bedeni yıpratabiliyor.
Stres vücutta neleri tetikliyor?
Stres, adrenalin ve kortizol hormonlarının salgılanmasına yol açıyor. Bu hormonların uzun süre yüksek kalması baş ağrısı gibi sorunlara yol açabiliyor; kalp hastalığı riskini de artırabiliyor. Uzmanlar, stres tepkisinin uykuyu da bozduğunu, yetersiz uykunun ise başka kronik rahatsızlıkların ortaya çıkma riskini yükselttiğini belirtiyor.
Futurebright Group adlı şirket tarafından kısa bir süre önce yapılan bir araştırma, Türkiye’de kendisini stresli hissedenlerin oranının yüzde 76 olduğunu ortaya koyuyor. Yani ülkede neredeyse her 10 kişiden 8’i stres altında yaşıyor. Çalışanlarda bu oran yüzde 75. Çalışanlar içinde en yüksek oran ise yüzde 80 ile özel sektör çalışanlarında.
Uzmanlar, stresin sağlığa etkilerini ve olumsuz etkileri azaltmak için neler yapılabileceğini 5 başlıkta anlatıyor:
1) Stresin “ne söylediğine” kulak verin
Uzmanlara göre vücudun verdiği duygusal, zihinsel ve fiziksel bu tepki, rahatsız edici olsa da önemli bir işaret. Sorunları görmezden gelmek ya da ertelemek, etkili bir yöntem değil. Evde ya da iş yaşamında stres yaşıyorsanız, bunu doğuran somut bir mesele olabilir ve o meseleyle uğraşmak stresi gerçekten azaltabilir.
Egzersiz yapanlar için en iyi 10 gıda
Stanford Üniversitesi’nden psikiyatrist David Spiegel, “Bazen stres, sorunu fark etmeniz ve onunla baş etmeniz için sizi harekete geçirir. Sizi neyin zorladığını kabul etmek ve buna nasıl karşılık vereceğinizi planlamak önemli. Stres tamamen kötü değildir; dikkat etmeniz gereken şeye işaret edebilir.” diyor. Örneğin dünya ya da yaşadığınız çevre hakkında kaygılanıyorsanız, bu koşulları ortadan kaldırmak için mücadele eden gruplara katılabilir ve somut adımlar atabilirsiniz.
2) Bedeni sakinleştirin, zihin de sakinleşsin
Stres tepkisi bedenle çok bağlantılı olduğu için bedeni yatıştırmak, zihni de yatıştırabiliyor. Stres ve Sağlık Merkezi araştırmaları, nefes çalışmaları, meditasyon ve hipnoz yer gibi yöntemlerden fayda sağlanabileceğine işaret ediyor.
Spiegel, “Bu tepkiyi ortaya çıkaran çoğu kaynak hayatî bir tehlike içermiyor; ama biz yine de hem fizyolojik hem psikolojik olarak güçlü tepki veriyoruz,” diyor. “Zihin–beden etkilerini yönetmeyi öğrenmek, stresle baş etmede kullanışlı bir yol.” Spiegel, özellikle tıbbi işlemler gibi zorlayıcı süreçlerde hipnozun etkili olabildiğini söylüyor.
Bir çalışmada, acı verici bir radyoloji işlemine giren çocuklara “kendi kendine hipnoz” tekniği öğretildiğinde işlem sürelerinin kısaldığı; ebeveynler ve sağlık çalışanlarının çocukları daha az sıkıntılı gözlemlediği bildirildi.
“Stres tamamen kötü değildir; dikkat etmeniz gereken şeye işaret edebilir.”
3) Sosyal destek gerçekten fark yaratıyor
Sosyal destek, bu tepkinin olumsuz etkilerine karşı “tampon” görevi görebiliyor. Dana-Farber Kanser Enstitüsü tarafından yürütülen uzun soluklu çalışmalar, evli kanser hastalarının, özellikle evli erkeklerin, tek yaşayan hastalara kıyasla tedaviye daha iyi yanıt verebildiğini ortaya koyuyor.
Bir başka örnekte ise 1970’lerden itibaren kanser hastalarıyla yapılan destek grubu çalışmalarında, metastatik meme kanseri olan kadınların düzenli grup buluşmalarına katıldıklarında daha az kaygı ve ağrı bildirdiği, yaşam kalitelerinin yükseldiği aktarılıyor. Hatta grup terapisine katılanların kontrol grubuna kıyasla ortalama 18 ay daha uzun yaşadığı raporlandı.
4) Ağır travma ile günlük stresin kökleri benzer olabiliyor
Günlük stres (iş, ev işleri, tatil hazırlığı) ile savaş, saldırı gibi ağır travmalar arasında büyük fark var. Ancak uzmanlara göre baş etme yaklaşımının bazı temel noktaları birbirine benziyor. Spiegel, her iki durumda da duygunun kaynağıyla yüzleşmenin kritik olduğunu söylüyor.
Sıklıkla ağır travmalar sonrası ortaya çıkan travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) için etkili psikoterapi yöntemlerinden biri olan “kontrollü yeniden maruz bırakma”da, kişinin travmatik anıları güvenli bir ortamda yeniden ele alıp farklı bir çerçevede anlamlandırması hedefleniyor.
5) Stres azaltma teknikleri ile kontrol duygusunu geri kazanın
Spiegel’e göre bu tepkinin korkutucu yanlarından biri, kişiye çaresizlik hissettirmesi. Bedensel stres azaltma teknikleri yalnızca fizyolojik etkileri tersine çevirdiği için değil, aynı zamanda “nasıl hissedeceğim üzerinde söz hakkım var” duygusunu güçlendirdiği için de etkili. Beden tepkisini yönetebildiğinizi görmek, beyninize “bu durumda özneyim” mesajı veriyor.
Egzersiz de bu noktada önemli bir araç: Bedeninizi yapıcı bir işe yönlendirerek bu duygunun yıkıcı etkilerini dengeleyebiliyor. Spiegel’e göre olan bitenle ne kadar temas kurarsanız, ister sorunun kaynağına yönelik somut adımlarla, ister nefes/gevşeme gibi yöntemlerle, o kadar iyi hissedersiniz.
“Mesela, onunla yüzleşecek misiniz, yoksa kaçacak mısınız?” diyor. “Yüzleşirseniz, daha iyi yönetme ihtimaliniz artar.”
